Een jongen uit Breda

Johannes Hermanus van Hagen werd geboren op 12 december 1916 in Breda, in een Nederland dat nog herstellende was van de Eerste Wereldoorlog, al had het land zelf niet gevochten. Het was een tijd van eenvoud en zuinigheid, van gezinnen die leefden met wat er was, van vaders die werkten en moeders die het huis droegen als een stille ruggengraat.

Zijn ouders, Bernardus Martinus van Hagen (5 maart 1892) en Adriana Francisca Johanna Kleij (2 augustus 1884), vormden zo’n gezin. Bernardus werkte hard, Adriana hield het huis warm en ordelijk. Het waren jaren waarin kinderen buiten speelden tot de schemering viel, waarin buren elkaar kenden, en waarin de wereld klein leek — kleiner dan zij werkelijk was.

Toen Johan nog jong was, verhuisde het gezin naar Nijmegen. De Waalstad groeide in de jaren twintig en dertig, met kazernes, scholen, kerken en straten vol spelende kinderen. Johan groeide daar op met zijn oudere broer Bernardus Maria (1915) en zijn twee jongere zusjes, Geertruida Adriana (1918) en Maria Gretha (1921).

De foto’s uit die tijd — stijve familiefoto’s waarop niemand lacht — tonen een hecht gezin. Een vader die zijn rol serieus neemt. Een moeder die haar kinderen bijeen houdt. Kinderen die nog niet weten dat hun levens zich ver buiten Nederland zullen afspelen.

Nijmegen was een stad van contrasten: rust aan de rivier, bedrijvigheid in de straten, en een Europa dat langzaam donkerder werd. Maar voor Johan was het vooral een plek van jeugd, van broers en zussen, van de eerste stappen richting volwassenheid.

En zoals veel jongens droomde hij van de zee. De marine stond voor avontuur, discipline en een wereld die groter was dan de straten waarin je was opgegroeid. Voor Johan was het een logische stap.

De keuze voor de zee

Op 3 september 1935, achttien jaar oud, meldde Johan zich bij de marinekazerne Willemsoord in Den Helder. Hoewel hij formeel dienstplichtige was, koos hij bewust voor een vrijwillige verbintenis. Hij wilde niet alleen dienen omdat het moest; hij wilde blijven omdat het hem riep.

Na zijn opleiding werd hij geplaatst bij de mijnenvegers in Vlissingen. Het leven aan boord was zwaar maar eerlijk. Als stoker werkte hij diep in het hart van het schip, waar hitte en ritme samenkwamen. In 1936 werd hij bevorderd tot stoker tweede klasse.

In brieven naar huis stuurde hij geld voor zijn moeder en vroeg hij zijn broer Bernard om cadeaus voor haar te kopen. Kleine gebaren, maar veelzeggend: hoe ver hij ook ging, zijn familie bleef het middelpunt.

Europa werd onrustiger. De kranten spraken steeds vaker over dreiging. En Johan stond aan het begin van een weg die hem verder zou brengen dan hij ooit had kunnen vermoeden.

Indië

In 1939 arriveerde Johan in Soerabaja. De stad was een mengeling van bedrijvigheid, koloniale architectuur, inlandse wijken en de geur van kruidnagel en warme regen. Hij verbleef in het Marine Tehuis “Sterre der Zee”, waar jonge mannen samenkwamen na lange dagen — een plek van brieven, gelach en soms heimwee.

In 1940 werd hij overgeplaatst naar Malang, een koelere stad met brede lanen en villa’s. In een brief schreef hij:

“De lucht is hier bewolkt en het klimaat koeler, een stad vol villa’s en parken. We hebben hier gefietst, zo mooi. Maar ach, jullie hebben toch geen besef wat Indië is.”

Die laatste zin draagt een mengeling van verwondering en eenzaamheid. Hij zag schoonheid die zijn familie nooit met eigen ogen zou zien, en voelde tegelijk hoe ver hij van hen verwijderd was.

De foto’s uit Malang — jonge militairen zittend voor de slaapzaal, een groep terug van een tocht naar de Bromo in februari 1940, een moment bij Toko OEN — tonen een leven dat ritme had, kameraadschap, en een zekere lichtheid. Het waren de laatste jaren waarin Indië nog voelde als een wereld die overeind kon blijven.

Maar eind 1941 veranderde alles. De oorlog bereikte de archipel. De dreiging werd werkelijkheid. En Johan vertrok van Indië naar Australië. Het was geen gewone overplaatsing meer, maar een verschuiving in een wereld die kantelde.

Hij liet Soerabaja achter, Malang, de geur van natte aarde na tropische regen, de straten waar hij had gefietst, de vrienden met wie hij had gelachen. Hij wist niet dat hij nooit meer zou terugkeren.

Een huwelijk in Texas

Texas was een wereld die niets gemeen had met Nijmegen, Soerabaja of Malang. In Corpus Christi ontmoette Johan Marilyn. De foto’s tonen geen grootse gebaren, maar zachtheid — twee jonge mensen die elkaar vonden in een wereld die kantelde.

Op 9 februari 1943 trouwden ze. Marilyn gaf hem een klein boekje mee met de woorden:

“May this keep you safe from harm.”

Hun tijd samen was kort. De oorlog riep hem terug naar Engeland, naar zijn squadron, naar vluchten die steeds gevaarlijker werden.

Wat er daarna met Marilyn gebeurde, is nooit duidelijk geworden. Haar spoor vervaagde in de chaos van een wereld in brand. Er zijn vermoedens, maar geen zekerheid.

Wat blijft, is dit: twee jonge mensen vonden elkaar, al was het maar voor even. En dat even liet een spoor achter.