Java – vijf kampen in één jaar

In het eerste oorlogsjaar werd Ton door vijf Javaanse kampen gesleept, waaronder de beruchte Glodok‑gevangenis in Batavia. In januari 1943 werd hij met honderden anderen per trein naar de H.B.S. in Soerabaja gebracht. Daar wist hij een paar schriften te bemachtigen om zijn ervaringen op te schrijven. De hele oorlog wist hij deze aantekeningen verborgen te houden voor de Japanners, een risico dat hem zijn leven had kunnen kosten.

Japan – Fukuoka 6B

In Japan kwam Ton terecht in kamp Fukuoka 6B bij Mizumaki. In het kamp zaten Nederlanders, Indische Nederlanders, Australiërs, Amerikanen en Engelsen. Ze sliepen met vier man in kleine kamers, op dunne matjes, geteisterd door vlooien en wandluizen. Het eten bestond uit een schep rijst, een gedroogde wortel en wat thee.

De gevangenen werkten in drie ploegen in een kolenmijn, honderden meters onder de grond. De Japanse bewakers bliezen met springstoffen de kolen los; de krijgsgevangenen moesten ze in lorries scheppen. Het werk was gevaarlijk. Een kameraad van Ton raakte bekneld tussen twee lorries en verloor zijn onderbeen. Na een korte herstelperiode moest hij, steunend op krukken, werken in de kampkeuken.

Ton maakte in deze periode ook een tekening: “Uitzicht op de Mijn”, een zeldzaam moment van vastleggen in een wereld waar alles werd afgenomen.

Epiloog

Ton Verstraaten overleed op 13 april 2005, 87 jaar oud.

Voor zijn zoon Jan werd het lezen van de verslagen een sleutel tot het begrijpen van zijn vader. Samen met zijn broer besloot hij de aantekeningen te verwerken tot een boek. Dat werd Ooggetuige – Krijgsgevangen in Indië en Japan 1942–1945, een eerbetoon aan hun vader en aan alle mannen die hetzelfde lot deelden.

Jan reisde later meerdere keren naar Indonesië en Japan, in het spoor van Ton. In 1995 bezocht hij met zijn gezin onder andere het ereveld Kembang Kuning in Soerabaja. In 2015 reisde hij met zijn vrouw opnieuw naar Indonesië: eerst naar zijn geboorteplaats Pontianak (1950), daarna naar Makassar, waar hij probeerde te achterhalen waar Ton in 1946 en 1947 had gewoond. In 2023 volgde een reis naar Japan met zijn vriend André Schram, eveneens zoon van een krijgsgevangene. Ze bezochten Moji, waar de Hawai Maru in 1943 aankwam, en reisden door naar Mizumaki, waar Ton 28 maanden in de kolenmijn had gewerkt. Van kamp Fukuoka 6B was niets meer over; het was nu een parkeerplaats van een supermarkt. Ze legden bloemen bij het Kruismonument, ter nagedachtenis aan de 871 Nederlandse en Indisch‑Nederlandse slachtoffers van de Japanse kampen. In Nagasaki bezochten ze het Atoombom Museum en het Peace Park, plekken die diepe indruk maakten.

Een dag voor Ton’s overlijden zaten zijn kinderen aan zijn bed. Hij vertelde over een moment dat hem zijn hele leven had achtervolgd: na de oorlog zag hij in Arnhem een kameraad uit de mijn lopen — dezelfde man die zijn onderbeen had verloren — maar hij sprak hem niet aan. Het leek alsof hij daar spijt van had. Voor zijn kinderen was dit het bewijs dat de oorlog nooit uit Ton’s leven was verdwenen.